Expeditie Darwin

Eilandlezingenreeks ook in 2010

2009-12-29T13:24:00.002+01:00

De Eilandlezingenreeks wordt voortgezet in 2010. 2010 is het internationale jaar van de biodiversiteit. Met dat thema volgen er weer nieuwe lezingen door gepassioneerde en vaak bekende sprekers. De samenwerking met SNP reizen en de Volkskrant wordt voortgezet. Houd de site www.naturalis.nl in de gaten voor nieuws over de planning, sprekers en onderwerpen.

Midas Dekkers sluit lezingenreeks Darwinjaar af

2009-12-29T12:36:00.007+01:00

Op 20 december hield Midas Dekkers de laatste Eilandlezing in het Darwinjaar. Net als de spreker zelf hadden 89 mensen de sneeuw getrotseerd. Veel minder dan de aangemelde ruim 400 mensen, maar dat deed niets af aan de goede sfeer en de lachgolven die zo nu en dan door de zaal rolden.

Net als zijn voorgangers in deze reeks, is Midas gefascineerd door eilanden. "Het is een overzichtelijk stukje wereld. Net als bij een schilderij is het belangrijkste stuk de lijst, het kader." Bij eilanden hoort ook een romantisch beeld van maagdelijkheid, het paradijs. Maar doordat het een eiland is, is die paradijselijkheid heel kwetsbaar. "Nog niet zo lang geleden was Mauritius het paradijs. Maar na de Gouden Eeuw is dat paradijs veranderd in een hel."

Waarom is op een eiland voor biologen zo veel te halen? Het is geisoleerd, het is klein en de dieren die er leven, zijn niet schuw. "Daarom kunnen er sukkels tot ontwikkeling komen. Zoals de dodo."

De dodo is een vogel die niet vliegt. In de tentoonstelling Expeditie Darwin noemen wij dat 'verloren talenten'. Op eilanden zijn nog meer rare vormen te vinden, bijvoorbeeld reuzen en dwergen. Volgens Midas volgen die dieren een "alternatieve strategie". Zo'n strategie is tegenovergesteld aan die op het vasteland, maar ze werken allebei even goed. Naast grote olifanten en kleine muizen op het vasteland, zijn er op eilanden juist dwergolifanten en reuzenratten gevonden. "Die hebben het niet begrepen, die idioten wonen dus op eilanden." Volgens Midas is dat het bewijs van evolutie: dat er van die "rare snuiters" bestaan.

De dodo blijft een raadselachtig wezen. Niemand weet hoe hij er echt uit heeft gezien. "Het leuke is om er alleen maar glimpen van op te vangen", vindt Midas. "Ik hou mijn hart vast als het onderzoeksteam van Naturalis een heel dodoskelet vindt op Mauritius. Dan zijn al onze dromen in een keer verdwenen." Een opvallende uitspraak voor een lid van het Comite van Aanbeveling voor het Dodo Research Programme...!

Op eilanden is het meestal het kwaad van buitenaf dat de onschuld vermoordt. Maar ook de genetische variatie is relatief beperkt, doordat er eenvoudigweg weinig keus is in partners. Op eilanden vind je daarom niet hele oude dieren. Ze houden het minder lang vol dan op het vasteland.

Hoe de laatste dodo dan ook aan zijn eind is gekomen, de vogel is er niet meer. "Wij vinden uitsterven de ergste vorm van sterven. Maar het is een abstractie. Want wat is een soort? Dat concept hebben wij zelf bedacht. Sterven, dat is pas tragiek. Uitsterven bestaat niet. Ik heb het zelf ook veroorzaakt, simpel door te typen: dit dier hoort niet tot die en die soort. En het gebeurt bijna dagelijks hier bij Naturalis. Geen haan die daarnaar kraait. En zeg nou zelf: mist u de dodo? Zegt u als u 's ochtends opstaat tegen uzelf: ik mis toch iets."

Toch eindigt deze Eilandlezing optimistisch. Want: "Als er een beest leeft, is het de dodo wel! Hij leeft in onze geesten voort. Anders waren u en ik vandaag niet door de sneeuw naar Naturalis gekomen."

Bas Haring worstelt met eilandmensen

2009-10-18T17:24:00.005+02:00

Op 18 oktober deelde wetenschapsfilosoof Bas Haring zijn fascinatie met eilanden met het publiek tijdens de 4e Eilandlezing. "Eilanden zijn geisoleerd, niet verbonden met andere eilanden of het vasteland. Ze staan op zichzelf. Juist daardoor kunnen er bijzondere soorten ontstaan. Maar zodra een eiland verbonden wordt met het vasteland, mengen zich de levensvormen met elkaar. En de bijzondere eilandvormen verdwijnen doordat ze worden verdreven door vijanden of sterkere dieren."

Hetzelfde geldt voor mensen. Bas heeft wel eens dergelijke eilandmensen ontmoet. Dit zijn mensen die helemaal op zichzelf zijn, niet verbonden met anderen. Ook niet verbonden met het verleden of met de toekomst. Ze zijn in het nu, op zichzelf. Ze zijn geheel origineel. Maar juist door hun geisoleerdheid kan het zo zijn dat hun ideeen nooit andere mensen bereiken. Dat is de paradox waarmee Bas worstelt.

"Hoe erg is dat? Hoe erg is het dat anderen nooit weten van het bestaan van een eilandmens, of van zijn ideeen? Maar zodra je ze wel verbindt met de wereld, verdwijnt hun originaliteit. Eigenlijk zou je ze in een soort informatie-reservaat moeten stoppen. Zij zouden nooit moeten twitteren."

Bas vroeg zichzelf en de zaal verder af hoe erg het is dat biodiversiteit afneemt. "Biodiversiteit is een gevolg van het bestaan van eilanden. Als er geen eilanden meer zijn, neemt de biodiversiteit af. Unieke soorten verdwijnen en er komen meer van dezelfde dieren en planten. Persoonlijk vind ik het niet erg dat dit gebeurt. Waarom zouden er zoveel verschillende soorten moeten zijn?" Deze vraag hield het publiek wel bezig, getuige de vragen die erover gesteld werden. Een leuke discussie voor 2010, het jaar van de biodiversiteit.

Fossiel ei t/m 1 november in Naturalis te zien

2009-10-01T14:25:00.002+02:00

Het 15 miljoen jaar oude fossiele ei dat Hanneke en Bert tijdens de Beaglereis vonden, is nog tot en met 1 november te zien in Naturalis. Het ligt samen met de slijptol waarmee het is uitgeboord in de tentoonstelling Expeditie Darwin.
De VPRO-aflevering met de vondst is hier te zien: Deel 3 - De vulkaan en het ei
Presentatie van het ei in De Wereld Draait Door

Bijzondere Beagle ervaring in Hanneke's eigen woorden

2009-10-01T14:18:00.002+02:00

(Bron: Bionieuws)
De zon schijnt volop als ik in de haven van Funchal (Madeira) aan boord van de Quadrifoglio stap, maar eenmaal onderweg slaat het weer snel om. 19 uur later rijst in de verte onze bestemming uit zee op. Selvagem Grande. In tegenstelling tot zijn naam slechts een paar vierkante kilometer groot, maar wat een eiland! Afgelegen, rauw en onherbergzaam en met slechts een zeer beperkte flora en fauna een prachtig voorbeeld van eilandbiogeografie in de praktijk. De strandafzettingen waar we naar op zoek zijn liggen ingeklemd tussen dikke pakketten basalt met loodsteile hellingen en scherpe rotsen. Terwijl ik met handen en voeten achter Bert aan het zigzaggende pad tegen de helling beklim, luister ik naar zijn waterval van kennis, ervaring en anekdotes. Ik schrik van een cagarra (Calonectris diomedea) kuiken dat op luide toon laat weten dat zijn nest niet dient als steun voor tweebenigen op steile rotswanden. We passeren de enige zoetwaterbron op het eiland maar Mauritzio, de eilandwachter, waarschuwt dat het water niet te drinken is. Bovenop het plateau is het droog en dor, en tussen het ijskruid liggen her en der resten van kanonnen, herinneringen aan de vroegere strijd tussen Spanje en Portugal over het eigendom van deze eilandengroep. Aan de rand van het plateau gekomen wijst Mauritzio langs de rotswand naar beneden. ‘Daar beneden moeten jullie zijn’. Ik kijk hem enigszins verbaasd aan, maar hij maakt geen grapje. Bert is verrukt, dit is de plek waar hij 30 jaar eerder ook geweest is! De witte strandzandlaag is bij nader onderzoek minder fossielrijk dan dat we dachten, maar de vondst van een bijna compleet ei is meer dan dat we hadden durven hopen.

Tot onze blijde verrassing vertelt Sybren van de VPRO ploeg dat de Beagle zelf ons komt ophalen. Wat een geweldige ervaring om die avond de lichtjes van dat grote schip in de baai te zien verschijnen. Vanaf het achterdek van de Beagle vervaagt Selvagens Grande langzaam. Je moet wel gek zijn om hier te komen. Tenminste een hagedis heeft het tot verstekeling geschopt, ondanks onze verwoede pogingen om onze bagage hagedis-vrij te houden. Nog zo’n mooi voorbeeld van eilandbiogeografie. Dag Selvagens, tot over 30 jaar.

15 miljoen jaar oud vogelei ontdekt

2009-09-13T12:55:00.000+02:00

Hanneke en Bert hebben op Selvagem Grande een 15 miljoen jaar oud vogelei ontdekt. Zie een foto van de trotse vinders en lees er meer over via deze link naar de Beaglesite.

Zoeken naar fossiele vogelbotten met de Beagle

2009-09-04T13:46:00.011+02:00

Zaterdag 5 september vertrekt paleontologe Hanneke Meijer per vliegtuig naar Madeira. Zij gaat op de eerste stop van de VPRO-Beagle bij de Canarische eilanden op zoek naar fossiele vogelbotten. Samen met emeritus professor paleontologie Bert Boekschoten van de Vrije Universiteit Amsterdam vaart ze op 6 september van Madeira met een kleine boot naar de kleine onbewoonde eilandengroep Ilhas Selvagens. Op 7 september komen ze daar aan, na een vaartocht van 180 mijl, zo'n 18 - 24 uur.

In oude strandafzettingen van het grootste eiland, Selvagem Grande, ontdekte Boekschoten zo'n dertig jaar geleden fossiele vogelbeenderen. Hij zal op deze reis proberen ze terug te vinden en een aantal exemplaren mee te nemen voor nader onderzoek. Bert en Hanneke hopen aan de hand van de botten een reconstructie te maken van de evolutie van vogels op dit onbewoonde eiland en wellicht een aanwijzing te krijgen over de oorzaak van hun uitsterven.

De clipper Stad Amsterdam kan zelf niet dicht genoeg bij de steile kust komen, vandaar dat beide paleontologen samen met een cameraploeg op een kleiner schip naar Selvagem varen. Van 7 t/m 9 september worden er van de zoek- en graaftocht opnamen gemaakt. 9 september 's middags vertrekt de zeilboot naar Tenerife: een tocht van 100 mijl, ca. 12-14 uur.

Daar monsteren Hanneke en Bert aan op de Stad Amsterdam, waar ze op 11 september verslag zullen doen van hun vondsten.

Als we tussentijds bericht hebben van Hanneke dan laten we dat hier weten.

Check Hanneke nog weer eens in de trailer van Expeditie Darwin hiernaast! En kom langs in de tentoonstelling waar je Hanneke kunt horen vertellen over haar onderzoek aan de dodo op Mauritius.

Dit Beagle-avontuur begon allemaal eind 2008, toen de voltallige VPRO-redactie Naturalis bezocht. Hanneke Meijer (links) en Ilse Prins (midden) praten met redacteur Siebren Hodes (rechts) over het dodoproject op Mauritius.

Volg de reis van de Beagle verder op http://beagle.vpro.nl/ en op televisie vanaf zondag 13 september, VPRO Nederland 2, 21.10 uur.

De Beagle vaart opnieuw uit

2009-09-01T11:21:00.006+02:00

Op vrijdag 28 augustus koos een nieuwe versie van de Beagle, de clipper Stad Amsterdam, vanuit Oostende het ruime sop richting Plymouth. Vanuit Plymouth vertrok Charles Darwin op 27 december 1831 voor zijn wereldreis; de moderne Beagle vertrekt vandaag, 1 september 2009.

Volg de hele reis, het wetenschappelijk onderzoek aan boord en langs de route, en de interessante gasten, op http://beagle.vpro.nl/.

Er is grote belangstelling van de pers. Aan dek wordt presentator Dirk Draulans geinterviewd.

Bij een rondleiding over het prachtige schip Stad Amsterdam stuiten we op een model van de Dodo! In april 2010 doet de clipper Mauritius aan om de opgravingen van dodoresten te bezoeken. De dodo is er dus vanaf het begin al bij.

Bedenkers van het meest ambitieuze project voor de Nederlandse televisie ooit nemen afscheid: Hans Fels (links) en Lex Runderkamp (tweede van rechts).

Het ziet zwart van de mensen op het 'staketsel' in Oostende die met vlaggetjes de deinende clipper uitzwaaien.

Op een ruwe zee verdwijnt de Beagle aan de horizon, op weg naar Plymouth.

Hoe prepareerde Darwin zijn dieren op de Beagle?

2009-08-12T10:35:00.014+02:00

VPRO-journalist Elmar Veerman kwam bij Naturalis met de vraag of wij kunnen laten zien hoe Darwin vroeger op de Beagle de dieren die hij verzamelde, prepareerde. De komende VPRO-gids is voor een groot deel gewijd aan de start van de reis van de Beagle, die de VPRO gaat overdoen. Elmar gaat een artikel schrijven over het verzamelen en conserveren van dieren zoals Darwin dat tijdens de bootreis deed.

Wij kunnen dat wel laten zien, want het prepareren van dieren doen we nog steeds. Sinds Darwins tijd is er niet eens veel veranderd in de manier waarop dit gebeurt.

Darwin wilde zijn vondsten goed herkenbaar bewaren om er onderzoek aan te laten doen, waardoor biologen konden bepalen wat voor soorten het waren. Musea als Naturalis doen dit al eeuwenlang, getuige de 13 miljoen exemplaren in de collectietoren.
Vroeger werden de meeste zoogdieren en vogels opgezet. Niet alleen werd de huid weer opgevuld, maar ook werden ze in een levensechte houding gezet, op hun poten of hangend aan takken. Dat is mooi maar neemt veel ruimte in. Later is overgegaan op het balgen van huiden: ze worden gedroogd en niet meer helemaal opgevuld. Zo kunnen ze met een aantal tegelijk in lades worden bewaard: dat scheelt veel ruimte.
Darwin heeft dit ook gedaan omdat zijn exemplaren opgestuurd moesten worden. Dat zie je bijvoorbeeld aan de Darwinvinken die nu in de tentoonstelling Expeditie Darwin te zien zijn.

Duncan Reeder werkt aan de collectie van Naturalis en laat Elmar zien hoe hij een molletje en een eekhoorn prepareert. Schrik niet van sommige foto's want ze kunnen wat bloederig zijn. Al met al is het een fascinerend en minutieus proces. Met deze 2 dieren is Duncan een hele dag bezig geweest.

Duncan is net een chirurg. Met een scalpel maakt hij een klein sneetje in de huid en haalt daar doorheen het binnenste van de mol naar buiten. Darwin deed dit waarschijnlijk met zijn zakmes.
Later zal Duncan het skeletje hier nog uit halen.
Dit is het binnenstebuiten gekeerde huidje van de mol. Dit wordt helemaal schoongeschraapt en gewassen.

De huid wordt gevuld met kapok. Darwin deed dit misschien met stro of mos, wat maar voorhanden was.

De vacht wordt liefdevol gekamd met een tandenborstel en weer dichtgenaaid.

De mol wordt met spelden vastgezet om te drogen. De huid zal nog zeker 1 cm. krimpen, en om te voorkomen dat het diertje te klein wordt, moet hij worden vastgezet in de juiste verhoudingen.
Darwin heeft waarschijnlijk pekel gebruikt om de huid te drogen om hem zo goed te conserveren.

Het ziet er sneu uit, maar dit molletje en deze eekhoorn vertellen biologen van nu en later van alles over hun soort en de evolutie van hun soortgenoten.

Naturaliswetenschappers mee met VPRO Beagle

2009-07-30T14:02:00.014+02:00

Naturalis gaat meedoen aan de reis met de Beagle van de VPRO! Zoals het er nu uitziet, gaan ook vier van onze Naturaliswetenschappers op een deel van de route onderzoek uitvoeren. Ze zullen laten zien hoe de biodiversiteit op aarde en onder water er nu uitziet en hoe het eruit zag miljoenen jaren geleden. Daaruit zijn wellicht conclusies te trekken over de toekomst.

Darwin reisde van 1831 tot 1836 aan boord van de Beagle de wereld over. Tijdens die reis werd Darwin geïnspireerd tot het formuleren van zijn evolutietheorie. De VPRO gaat die reis opnieuw maken, in het kielzog van Darwin, met aan boord van de clipper Stad Amsterdam wetenschappers, kunstenaars en mediamensen. Op de website vind je allerlei uitgebreide informatie over dit grootscheepse project.

Gedurende de reis met de Beagle zag Darwin vele riffen. Hierover publiceerde hij in 1842 het boek ‘On the Structure and Distribution of Coral Reefs’. Zijn indeling in kustriffen, barrière riffen en atollen wordt nog steeds gebruikt.

Bert Hoeksema is afdelingshoofd mariene zoologie bij Naturalis en koralenexpert. Hij gaat onderzoek doen aan de rifkoralen bij Cocos (Keeling), om te zien of de waarnemingen van Darwin na 175 jaar nog te reconstrueren zijn. Darwin deed hier onderzoek om te toetsen of atollen zijn ontstaan op en rondom ‘verdronken’ vulkanen als gevolg van de zeebodemdaling. Aan de hand van de beschrijving van Darwin wil Bert controleren of de riffen te lijden hebben gehad van ‘coral bleaching’, een wereldwijd gevaar voor riffen als gevolg van ‘global warming’.

Willem Renema is net als Bert lid van het Naturalis Zeeteam. Hij is paleontoloog en onderzoekt de langdurige evolutie van biodiversiteit in Indo-Pacifische kustsystemen. Zo heeft hij ontdekt dat de soortenrijkdom onder water beïnvloed wordt door het verschuiven van aardplaten. Een van zijn onderzoeksmethodes is het boren van kernen uit het rif. Hieraan kan hij de ontstaansgeschiedenis van zo’n rif aflezen. Als we weten hoe riffen en de soortenrijkdom reageerden op zeespiegelstijgingen miljoenen jaren geleden, kunnen we ook iets zeggen over de te verwachten gevolgen van de huidige klimaatverandering.

Kenneth Rijsdijk is geoloog en hij leidt de expedities naar de bakermat van de wereldberoemde dodo, Mauritius. De dodo is icoon geworden voor het uitsterven van soorten door toedoen van de mens. In 2005 is op Mauritius één van de meest rijke fossielen vindplaatsen ooit aangetroffen. Sinds de ontdekking zijn op een oppervlak van slechts 25 vierkante meter meer dan 10.000 botfragmenten opgegraven van 23 soorten dieren (schildpadden, vleermuizen, reptielen, vogels), waarvan 14 soorten zijn uitgestorven, waaronder de dodo. Kenneth laat op Mauritius zien waar de opgravingen plaatsvinden en wat voor onderzoek er aan de gevonden botten gedaan wordt. Het is opzienbarend hoeveel we te weten kunnen komen over het leven op Mauritius ver voordat de mens er voet aan wal zette.

Hanneke Meijer is vogelpaleontologe bij Naturalis. Zij gaat samen met Bert Boekschoten, hoogleraar paleontologie aan de Vrije Universiteit, op zoek naar fossiele vogelbotten op het eiland Selvagens, een van de Canarische eilanden. Hanneke is ook betrokken bij het dodo-onderzoek op Mauritius.

Expeditie zoekt naar 'Galapagos binnenstebuiten'

2009-06-21T15:37:00.010+02:00

In mei en juni is een deel van het Zeeteam in Indonesie, waar ze zogeheten mariene meren onderzoeken. Mariene meren zijn eilanden van evolutie: geisoleerde stukken zout water waar ontwikkelingen mogelijk anders gaan dan in de open oceaan. Er is over dit soort meren nog weinig bekend.

Wel weten we al dat ze zeldzaam zijn en uniek in hun biodiversiteit. Er bevinden zich veel endemische soorten. Het Zeeteam onderzoekt hoe oud de meren precies zijn door boringen te doen. Bovendien willen ze weten of en hoe de fauna is veranderd door de tijd heen. Tijdens deze expeditie naar 8 mariene meren willen ze ontdekken of dit daadwerkelijk een soort binnenstebuiten gekeerde Galapagoseilanden zijn.

De expeditieleden houden van hun expeditie dit weblog bij. Je kunt het ook rechtstreeks volgen via http://www.naturalis.nl/ - Over Naturalis - Expedities.

Zoek mee naar slakken en bekijk het instructiefilmpje

2009-05-15T11:42:00.000+02:00

In de komende maanden kan iedereen meezoeken naar tuinslakken in zijn eigen omgeving en zo meedoen aan europees wetenschappelijk onderzoek in het Evolutie Megalab. We willen graag dat zoveel mogelijk mensen meedoen, om een zo goed mogelijk resultaat te krijgen.

Wil je meehelpen, bekijk dan dit instructiefilmpje waarin Menno Schilthuizen, evolutiebioloog en slakkenexpert, uitlegt hoe je slakken kunt zoeken en herkennen. Op onze megalabpagina vind je allerlei hulpmiddelen en kun je de zoekkaart downloaden.

Op 30 september laten we de resultaten van het onderzoek weten. Dan hoor je of in Nederland de tuinslak geevolueerd is in de laatste 60 jaar, en waardoor we denken dat dat is gebeurd.

Galapagos door Darwins ogen bij 2e Eilandlezing

2009-04-27T22:14:00.004+02:00

Caroline van der Mark nam haar toehoorders mee naar 'haar' Galapagos eilanden tijdens de tweede Eilandlezing in Naturalis. Caroline is reisgids, o.a. bij SNP, en biologe. Zij liet het publiek deze ongerepte archipel van bizarre schoonheid zien door de ogen van Charles Darwin toen hij er tijdens zijn reis met de Beagle voet aan wal zette. Haar enthousiaste verhalen over de vogels, leguanen en schildpadden inspireerden de overvolle zaal.

Tot haar verbazing maakte Darwin van sommige dieren helemaal geen gewag in zijn notities. De alomtegenwoordige zeeleeuwen bijvoorbeeld komen nergens in zijn papieren voor. "Ik snap het niet, want ze zijn duidelijk aanwezig. Misschien waren ze er 130 jaar geleden nog niet, want Darwin kon ze volgens mij niet over het hoofd hebben gezien. Als iemand me kan vertellen waar hij erover geschreven heeft, hoor ik dat graag."

Met aanstekelijk enthousiasme en prachtige foto's deelde Caroline haar fascinatie voor deze eilandengroep. Het leverde haar een hartelijk applaus op van een zaal vol geinspireerde toehoorders. En wellicht een aantal toekomstige reizigers die met SNP met eigen ogen de schoonheid van dit gebied en zijn oerbewoners komen bekijken.

Tuinslakken op TV

2009-04-22T11:38:00.003+02:00

De lancering van het Evolutie Megalab (het onderzoek naar de evolutie van de tuinslak) was op 21 april op verschillende manieren in het nieuws. Op televisie bij RTV West en in 3 radio-interviews: op Radio 2 (rond half 9 dus aan het eind), op QMusic (klik op Slakken zoeken) en op RTV West Radio (hier is geen audio van). Ook staat er een foto in de Telegraaf en een stukje op de Telegraafsite. Een fotoverslagje van het slakken zoeken staat hieronder.

Evolutie gevonden in achtertuin Naturalis

2009-04-21T15:59:00.031+02:00

Op 21 april was het druk in onze eigen museumachtertuin. Klas 5 van het Stedelijk Gymnasium uit Leiden was op zoek naar tuinslakken, voor de lancering van het Evolutie Megalab.

Ja! Gevonden!

9 potjes met slakken, voor elke kleur en bandering een potje. Ze werden niet allemaal gevuld, omdat niet van elke kleur en bandpatroon een slak werd gevonden.

Overleg: welke kleur is dit?

Noteren van de resultaten.

Deskundige hulp van o.a. Menno Schilthuizen.

Aan het eind van de morgen deed Menno Schilthuizen met het resultaat van de zoekactie de officiele eerste Nederlandse melding op de onderzoekssite voor Nederland.

Er zijn in totaal 74 tuinslakken gevonden, allemaal gewone (Cepaea nemoralis). De kleurvormen die het vaakst voorkomen, zijn geel met meer banden (21), roze met 1 band (19) en roze met meer banden (16). Het minst komen de bruine voor (slechts 3, zonder band). Om echt evolutie in de Naturalistuin aan te tonen, is de afstand tussen dit gebied en het gebied waarin in 1960 gemeten is, helaas te groot. Maar het verschil in bandering is wel significant. Kijk zelf op http://www.evolutionmegalab.org/ en zoom in op Leiden en Naturalis, dan kun je het resultaat zelf bekijken.

Klaar voor mega-slakkenonderzoek

2009-04-20T09:52:00.009+02:00

Op 21 april lanceren we in Naturalis het Evolutie Megalab, een megagroot onderzoek naar de evolutie van de tuinslak, waaraan iedereen kan meedoen. Een gemengd gezelschap van VWO-ers, biologen en museumbezoekers houdt dinsdagmorgen een slakkenzoekactie in de museumtuin. Het wordt spannend de 21e. Zijn er genoeg tuinslakken te vinden rond Naturalis en welke kleuren huisjes hebben ze? Die kleuren zijn belangrijk om de evolutie van de slak te 'meten'.

Voor de start richten we een speciale slakkenvitrine in. Er komt een prachtig exemplaar van de zanglijster in (Turdus musicus). Hij komt uit de wetenschappelijke collectie en is al verzameld in 1890. Bijzonder om zo'n beestje even op je bureau te hebben staan. Maar wat heeft een zanglijster met slakken te maken? Nou, ze lusten heel graag tuinslakken. Op een steen slaan ze de huisjes stuk, zodat ze de bewoner kunnen opeten. Die plek heet een 'smidse'. We bootsen in de vitrine zo'n smidse na. Hier zie je een meppende lijster.

Menno Schilthuizen, evolutiebioloog en coordinator van het Megalab, heeft zelfs al een smidse gevonden op het Naturalisterrein. In een bossige omgeving zijn de tuinslakken vaak donker, zodat de zanglijster ze niet goed kan vinden. Camouflage dus! Als er nu in 2009 minder donkere slakken te vinden zijn, kan dat betekenen dat ze zich niet meer hoeven te verstoppen voor hun vijand en dat er dus minder zanglijsters zijn.

Als je meedoet en je gegevens invult op de onderzoekssite, kun je ook zien hoe de evolutie in jouw eigen achtertuin is geweest.

Filmpjes van wetenschappers naar journalistenjury

2009-04-03T14:04:00.013+02:00

Alle interactieve filmpjes van onze wetenschappers, die je als bezoeker in de tentoonstellingszaal kunt bekijken, zijn uitgekozen om beoordeeld te worden door een journalistenjury. We zijn daar blij mee, het is leuk en spannend tegelijk.

Elk jaar ontmoeten wetenschapsjournalisten en wetenschappers elkaar op de bijeenkomst 'Bessensap' van het NWO. Wetenschappelijk onderzoekers presenteren daar hun onderzoeksresultaten op een publieksvriendelijke manier. Daarvoor is het belangrijk om niet te wetenschappelijk te schrijven of praten, maar juist begrijpelijke taal te gebruiken. Bovendien moet je aangeven waarom juist jouw onderzoek zo interessant of nieuw is. Voor Naturalis een perfecte gelegenheid om te proeven waar de pers naar zoekt en om onze presentatievaardigheden te testen.

In deze filmpjes vertellen 6 Naturalisonderzoekers hoe ze onderzoek doen, waar hun expedities naar toe gaan en wat ze precies willen weten. In dit fragment zie je Rene Dekker, met special guests, praten over de broedzorg van vogels op eilanden. Wil je ze allemaal zien, kom dan naar de tentoonstelling. De trailer, in de rechterbalk, is een grappige compilatie van alle filmpjes.

Gevarieerde activiteiten en geselecteerde vragen

2009-04-02T09:05:00.002+02:00

Het Darwinjaar is in volle gang. Variatie en selectie vind je op www.darwinjaar2009.nl. Er is veel variatie aan activiteiten, van lezingen tot symposia. Je vind er ook een boeiende selectie aan vragen die gesteld zijn door het publiek en beantwoord worden door wetenschappers. Zoals de intrigerende kwestie: waarom zijn wij mensen ooit op 2 benen gaan lopen, terwijl de chimpansees zich nog steeds op handen en voeten voortbewegen? Dus ga snel eens kijken op www.darwinjaar2009.nl.

Science Cafe: evolueert de mens nog door?

2009-03-11T13:37:00.022+01:00

Zondagmiddag 8 maart breken de 70 bezoekers van het Naturalis Science Cafe zich gezamenlijk het hoofd over de vraag of de mens nog verder evolueert. Jos van den Broek, hoogleraar wetenschaps- communicatie aan de Universiteit Leiden, leidt de discussie in. Hij verbindt er meteen een datum aan: de mens anno 12009. In het verhaal van de evolutie een kleine stap, maar een
grote sprong voor de mensheid, om maar eens te parafraseren.

Nico van Straalen, dierecoloog en evolutiebioloog aan de Vrije Universiteit, ziet geen natuurlijke selectie meer plaatsvinden, maar dicht sexuele selectie een grotere rol toe. Er komt meer verschil tussen mannen en vrouwen. Ook ziet hij het idee van Lamarck dat verworven eigenschappen erfelijk zijn, weer terugkomen in de moderne biologie. Het is bijvoorbeeld gebleken dat de kinderen van mensen die de oorlogswinter hebben overleefd, nadelige effecten bleven ondervinden van de slechte voeding. Dit is mogelijk doordat er niet in je DNA maar op je DNA wijzigingen komen.

Zijn opponent is John de Vos, paleontoloog bij Naturalis en specialist op het gebied van de evolutie van de mens. Aan de hand van een aantal schedels legt hij kort de geschiedenis van de mens uit. "De precisiegreep is het machtigste instrument in het dierenrijk", stelt hij, "wij vormen daarmee onze omgeving in plaats van dat wij gevormd worden door onze omgeving." Hij is heel stellig: 12009 halen we niet. We sterven voor die tijd uit omdat we met teveel mensen zijn en onze omgeving vervuilen.

Worden we steeds slimmer omdat onze hersenen groter worden? Volgens John de Vos is intelligentie een toevallig bijproduct van evolutie; slimheid is pas een voordeel als je hersenen zo groot zijn, niet de reden dat hersenen groeien.

Gaan we steeds meer op elkaar lijken? Nico van Straalen geeft in dat geval de voorkeur aan een Braziliaanse.

Is evolutie puur toeval, kansberekening? Kan de afsplitsing van de evolutionaire stamboom, zoals tussen aap en mens, nog een keer gebeuren? Heel wat stof voor discussie.

Hoe lang heeft de mens nog?
John: "Ik geef ons nog 500 jaar voordat we onze omgeving en dus onszelf vergiftigd hebben."
Nico: "Ik ben optimistischer. Door genetische uitwisseling wordt onze populatie groter en meer resistent tegen allerlei virussen."

Geeindigd wordt met een toekomstbeeld dat Naturalis waardig is: volgens John blijven uiteindelijk de ratten en de kakkerlakken over, omdat zij zich goed kunnen aanpassen aan hun veranderende omgeving. Nico van Straalen geeft de vleermuizen de grootste kans: zij kunnen de lege gebouwen gaan bewonen die de mensen achterlaten.

Het volgende Naturalis Science Cafe vindt plaats op zondagmiddag 14 juni.

Paneldiscussie: hoe belangrijk zijn endemische soorten?

2009-02-19T09:17:00.008+01:00

Lastige dilemma's kwamen aan de orde tijdens de paneldiscussie die het eilandsymposium afsloot. Onder leiding van Jack Middelburg spraken Mark Lomolino, Robert Whittaker, Peter Morin, Mathias Harzhauser en Tijs Goldschmidt over 'The future of evolutionary islands: ecdology, evolution, conservation'.

Vragen als: is het natuurlijke proces genoeg om goede onderzoeksresultaten te verkrijgen, of hebben we experimenten nodig? Moeten we roofdieren herintroduceren om gebieden opnieuw te laten verwilderen? Hoe waardevol zijn endemische soorten? passeerden de revue.

De antwoorden waren, zoals dat gaat met dilemma's, niet eenduidig. Wel was er een tendens te bespeuren. De meeste sprekers braken een lans voor de realiteit en de situatie zoals die nu is. Je kunt het verleden nooit exact restaureren omdat de situatie nu in veel opzichten anders is dan die van vroeger. Hoewel dat op eilanden, als reddingsboten van endemische soorten, beter kan lukken dan op het vasteland.

Panel v.l.n.r.:

Robert Whittaker, Univ. Oxford, UK
Mark Lomolino, State University of New York, USA
Peter Morin, Rutgers University, USA
Jack Middelburg, Darwincentrum, Utrecht
Tijs Goldschmidt, Amsterdam
Mathias Harzhauser, Natural History Museum Vienna, Austria

Tijs Goldschmidt over evolutie 'door een man met een emmer'

2009-02-19T08:58:00.014+01:00

Schrijver en bioloog Tijs Goldschmidt was de keynote speaker op de laatste dag van het eilandsymposium. Hij vertelde een persoonlijk verhaal over het onderzoek dat hij o.a. samen met Martien van Oijen en Frans Witte deed aan de cichliden (vissen) in het Victoriameer. Een bekend en bijzonder verhaal over evolutie in een geisoleerd stuk natuur. "Het Victoriameer was net zo divers aan levensvormen als de Serengeti. In een paar jaar tijd is het ecosysteem drastisch veranderd. Door een man met een emmer."

Het intensieve onderzoek aan de vissen beinvloedde zijn blik op de wereld. "Ik ging persoonlijkheden in de vissen zien: een huisvrouw, een filosoof. En andersom ging ik de mensen die ik zag vergelijken met de vissen in het meer." In zijn boek 'Darwins hofvijver' is het complete relaas te lezen.

De hele lezing van Tijs Goldschmidt is hier te bekijken en beluisteren op video.

Eerste eilandlezing druk bezocht

2009-02-17T22:19:00.011+01:00

De eerste eilandlezing op zondag 15 februari: een volgepakte cinema!

Salomon Kroonenberg, hoogleraar geologie aan de TU Delft, nam het publiek mee naar vulkanische hotspots op onze aarde. Van Hawaii naar de Galapagos en Mauritius.

Hij tipte Kenneth Rijsdijk, coordinator van het Dodo Research Programme, dat er niet alleen op Mauritius botten van de dodo te vinden kunnen zijn. Misschien hebben de dodo's ooit, lang geleden, een inmiddels verzonken eiland gekoloniseerd. Misschien een nieuw expeditiedoel voor het dodoproject in samenwerking met het Zeeteam...

Aan het eind van de lezing presenteerde Kenneth Rijsdijk de nieuwe LuisterWijs CD 'De dodo leeft!' aan Salomon Kroonenberg. In de boekwinkel signeerde Kenneth de CD die hij zelf heeft ingesproken.

Darwin overal in het land

2009-02-17T17:15:00.002+01:00

Wat is er allemaal te doen in Nederland in het Darwinjaar? Bekijk het promotiefilmpje, raak geinspireerd en bezoek www.darwinjaar2009.nl voor de details.

Opening met een bliksemflits

2009-02-13T15:00:00.045+01:00

Robbert Dijkgraaf, president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), verricht op 12 februari de officiele openingshandeling voor het Darwinjaar 2009. De vonk van het leven slaat symbolisch in een pan met oersoep. Hierdoor is het eerste leven op aarde ontstaan en het evolutieproces eigenlijk begonnen.

Daarna kwamen er twee vogels tevoorschijn die op hun lange stelten tussen het publiek door schreden. Tijdens de openingshandeling waren zij geevolueerd tot dieren met lange poten en grote snavels; een verwijzing naar de variatie in snavels bij de Darwinvinken.

De opening was heel druk bezocht. Na een welkom door Bert Geerken, directeur van Naturalis, hield Bert van der Zwaan, directeur van het Darwincentrum, een inleiding. Toen nam Robbert Dijkgraaf, president van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschap (KNAW) het woord. Een inspirerende toespraak waar veel bezoekers het later nog over hadden.

TV-opnames voor opening

2009-02-13T14:58:00.011+01:00

Veel aandacht van de pers voor de opening van het Darwinjaar en tegelijk van de tentoonstelling Expeditie Darwin. Het NOS journaal heeft Ilse van Zeeland geinterviewd, een van de inhoudsontwikkelaars van de tentoonstelling. Voor NOS radio heeft John de Vos, paleontoloog bij Naturalis, prangende vragen beantwoord. Klik hier om beide uitzendingen te zien.

RTL Nieuws maakte opnames van Menno Schilthuizen, evolutiebioloog bij Naturalis. Van tevoren maken ze al close-ups van een aantal objecten in de vitrines. Zie hier de uitzending; Naturalis begint op 17.03 minuten. Afgelopen maandag filmde EenVandaag Bas Haring, wetenschapsfilosoof. Dit is de uitzending.

RTV West zond het begin van de opening live uit. Het fragment staat op 8.30 minuten.

Volgende week dinsdag 17 februari besteedt Vroege Vogels TV aandacht aan Darwin met een interview met Tijs Goldschmidt.

Mark Lomolino houdt openingslezing symposium

2009-02-13T14:44:00.014+01:00

Op 12 februari gaat het symposium 'Evolutionary islands 150 years after Darwin' echt van start. Mark Lomolino houdt de openingslezing 'On the origin, evolution, and preservation of island life'. Lomolino is hoogleraar aan de universiteit van New York en schrijver van toonaangevende boeken op het gebied van biogeografie.
Zijn hele lezing is hier te bekijken en beluisteren op video.

Icebreaker voor eilandsymposium

2009-02-13T14:39:00.018+01:00

Op 11 februari startte het symposium 'Evolutionary islands 150 years after Darwin' met een icebreaker: een borrel om het ijs te breken tussen de gasten vanuit de hele wereld.

De Gemeente Leiden was zo gastvrij om alle deelnemende wetenschappers te ontvangen in het stadhuis.

Het lijkt wel een reunie

2009-02-13T14:28:00.020+01:00

"Het lijkt wel een reunie" merkte een gast van de opening op. Een heel geanimeerd gezelschap tussen de fossielen en de dinosaurussen in de Oerparade. Oude bekenden ontmoeten elkaar, nieuwe contacten worden gelegd. En er is ook nog tijd voor verwondering in de tentoonstelling.
Ondertussen is de catering hard aan het werk om iedereen te voorzien van heerlijke hapjes en welkome drankjes.

De laatste hand

2009-02-13T13:40:00.013+01:00

In de uren voor de opening moeten nog kleine dingen gebeuren.

Tentoonstellingsmaakster Tjitske Visscher legt het boek van Malthus, dat we in bruikleen hebben, voorzichtig in de vitrine.

Het zeer kwetsbare ei van de olifantsvogel moet goed aangelicht worden. Daarom moet het even van zijn plek. Collectiebeheerder Hein van Grouw is de enige die het ei mag aanraken. Het is zo bijzonder omdat het nog helemaal heel is. Er zijn wel meer van deze eieren in collecties, maar voor zover Hein weet zijn die allemaal stuk of later weer in elkaar gelijmd. Gelukkig is alles goed gegaan en ligt het ei helemaal heel op zijn plek.

De olifant is weer heel

2009-02-06T17:29:00.018+01:00

Een beetje triest gezicht, de olifant in stukken langs de kant. Maar hij is inmiddels gelukkig weer helemaal heel.

Evolutiespelletje spelen

2009-02-06T17:08:00.039+01:00

Er komt een bijzonder spel in de tentoonstelling, dat speciaal is ontworpen voor Naturalis. Het wordt ter plekke in elkaar gezet.

De achterkant ziet er ingewikkeld uit en het gereedschap is ook niet mis.

Kom je straks ook kijken of jouw vogel het redt op zijn eiland?

Levende vissen in Naturalis

2009-02-06T16:24:00.017+01:00

In Naturalis vind je normaal gesproken alleen opgezette dieren of skeletten. Nu zijn er echte levende vissen te zien; uniek dus! En niet zomaar guppies of goudvissen, het zijn cichliden. De mannetjes hebben prachtige kleuren, die zichtbaar veranderen als ze vechten of willen paren. Maar ze gaan niet graag uit logeren. Ze schrikken snel en verliezen dan hun kleur. Dus we moesten ze echt laten wennen aan hun nieuwe plek.
Eerst kwam het lege aquarium in de zaal te staan zodat het water op temperatuur kon komen. En nu zijn de vissen zelf verhuisd. Zo wennen ze aan het geluid en de beweging van mensen om het aquarium heen. Als straks de bezoekers in de zaal mogen, houden ze als het goed is hun mooie kleuren en verbleken ze niet meer van schrik.

Deze vissen uit het Victoriameer in Tanzania hebben zich in korte tijd zichtbaar aangepast aan veranderingen in het meer. Er zijn aanwijzingen dat rond 14 duizend jaar geleden het meer vrijwel volledig opdroogde. Toen het water weer terugkwam, werd het nieuwe meer in bezit genomen door enkele soorten vis uit de rivieren. Ze pasten zich snel aan hun nieuwe leefomgeving aan en in relatief korte tijd ontstond een groot aantal soorten, elk met een specifieke voedingsgewoonte. Kijk voor het uitgebreide verhaal van de cichliden op http://www.darwinjaar.nl/.

Trailer Expeditie Darwin in Naturalis

2009-02-06T15:26:00.001+01:00

Olifant op reis

2009-01-30T12:05:00.034+01:00

Het skelet van een olifant gaat op reis! Collectiemedewerkers ontmantelen het skelet, dat in 1919 al in ons bezit is gekomen.

Vanuit de opslag aan de Raamsteeg (het oude Rijksmuseum van Natuurhistorie) verhuist het naar Naturalis aan de Darwinweg.
In Expeditie Darwin ontdek je straks zelf het verschil tussen dieren op het vasteland en dieren op eilanden.

Naturalisonderzoekers als filmsterren

2009-01-29T07:35:00.010+01:00

Wetenschappers van Naturalis doen veel onderzoek aan evolutie en ze gaan regelmatig op expeditie. Ze vertellen je in Expeditie Darwin persoonlijk hoe ze dat doen, in interactieve filmpjes. De opnames van die filmpjes zijn al achter de rug. Hier zie je onze paleontoloog John de Vos bij opnames in de collectietoren.

Evolutie in snelkookpan

2009-01-18T14:43:00.004+01:00

Voor de nieuwe tentoonstelling Expeditie Darwin zijn de voorbereidingen al maanden geleden gestart. Nu de zaal wordt ingericht komt alles in een sneltreinvaart. Een beetje zoals evolutie op eilanden; een snelkookpan van ontwikkelingen. Hier laten we je meegenieten van de opbouw van Expeditie Darwin, met veel beelden van achter de schermen.